07.05.2018, 20:14

Osmanlı’nın kadın bânileri ve vakıf kurucuları

Saraya mensup padişah eşleri, kızları, kızkardeşleri ve anneleri tarafından temsil edilen büyük bir hayır faaliyeti olarak görülen yapı bâniliği, Osmanlı devletinin yıkılmasına kadar özverili biçimde devam ettirilmiştir. Yalnızca padişah eşi, annesi veya kız kardeşi olma vasfının ötesinde hepsinin çok önemli görevleri vardı. Çağdaşları Batılı devletlerin hanedan eşleriyle ikili ilişkiler bunlardan biriydi. Ayrıca başta camiler, mescitler gibi dini işlevli yapılar olmak üzere arasta, han gibi ticaret yapılarının; medrese, şifahane, sıbyan mektepleri, kütüphane gibi eğitim ve sağlık kurumlarının; imaretlerin yanında çeşmeler, sebiller gibi de hayratların binâ edilmesinde hasekiler ve valide sultanların rolleri büyüktü.

Siyasal arenada bulunmayan hasekiler ve valide sultanlar için var olmanın en önemli göstergelerinden biri, belki de en önemlisiydi hayır işleri. Kendilerine ait veya elde etmiş oldukları toprakların gelirleri, kadın bâniler için yapı faaliyetlerine girmelerinin önünü açıyordu. Osmanlı’nın en güçlü devri olan 16. Yüzyılda inşâ edilen kamu yapılarının yüzde otuzyedisi kadın bâniler tarafından yaptırılmış ve kendi adlarına düzenledikleri vakfiyelerle bu yapıların yaşaması sağlanmıştır. Üsküdar semtini, kadın bânilerin yapı alanında âdeta güç gösterisi yaptıkları bir alan olarak gösterebiliriz. Mihrimah Sultan, Gülfem Hatun ve Nurbanu Sultan, Üsküdar’ın siluetine önemli katkılar yapmışlardır. Hatta bugünkü İstanbul silüetinin oluşumunda kadın bânilerin önemli bir yeri olduğu rahatlıkla söylenebilir. Bir tarafta Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Külliyesi, diğer yanda Eminönü’nde, Haliç’e açılan bir kapı vazifesi gören Yeni Valide Sultan Külliyesi ve iki yakayı, yani Eminönü ve Galata’yı birleştiren Galata Köprüsü… Aksaray’ı vurgulayan Pertevniyal Valide Sultan Camisi ve ek yapıları ile okulu yaptıran Pertevniyal Valide Sultan… Kendi adına Fatih ve Eyüp’te küçük külliyeler yaptıran Şah Sultan… Sütlüce’deki Mihrişah Valide Sultan Camisi… Hafsa Sultan, Safiye Sultan, Muhsine Hatun ve diğerleri… Tümü, kadın bânilerin bizlere emanet ettikleri birer miras. Aynı, garip-gurebanın tedavi olması için Bezmialem Valide Sultan tarafından 19. Yüzyılda yaptırılan Vakıf Gureba Hasanesi örneğindeki gibi sağlık tesislerine de kadın bâniler adlarını yazdırmışlardır.

Hatta bu yapılar, bulundukları çevreye adlarını verecek kadar önem teşkil etmiştir. Örneğin Üsküdar’daki Atik Valide, Fatih’te, Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan’ın külliyesinden adını alan Haseki semti, en güzel örnekler arasında bulunmaktadır. Hacı Kadın Mahallesi ve Daye Hatun Mahallesi de hanedan üyesi olmayan kadınların adıyla yaşayan ve camilerini de içine alan mahalle adları.

Yalnızca hanedan kadınları değil, hanedan dışındaki ama ekonomik açıdan güçlü kadınların da yapı bâniliğinde söz sahibi olduklarını görüyoruz. Saraya yakın olan bu kadınlardan Daye Hatun’un İstanbul’da kendi adına yaptırdığı bir camisi örnek olarak verilebilir.

Yorumlar (0)
25
parçalı bulutlu
Namaz Vakti 29 Haziran 2022
İmsak 03:27
Güneş 05:27
Öğle 13:12
İkindi 17:12
Akşam 20:47
Yatsı 22:38
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 38 81
2. Fenerbahçe 38 73
3. Konyaspor 38 68
4. Başakşehir 38 65
5. Alanyaspor 38 64
6. Beşiktaş 38 59
7. Antalyaspor 38 59
8. Karagümrük 38 57
9. Adana Demirspor 38 55
10. Sivasspor 38 54
11. Kasımpaşa 38 53
12. Hatayspor 38 53
13. Galatasaray 38 52
14. Kayserispor 38 47
15. Gaziantep FK 38 46
16. Giresunspor 38 45
17. Rizespor 38 36
18. Altay 38 34
19. Göztepe 38 28
20. Ö.K Yeni Malatya 38 20
Takımlar O P
1. Ankaragücü 36 70
2. Ümraniye 36 70
3. Bandırmaspor 36 62
4. İstanbulspor 36 60
5. Erzurumspor 36 58
6. Eyüpspor 36 57
7. Samsunspor 36 51
8. Boluspor 36 50
9. Manisa Futbol Kulübü 36 49
10. Tuzlaspor 36 49
11. Denizlispor 36 49
12. Keçiörengücü 36 48
13. Gençlerbirliği 36 48
14. Altınordu 36 45
15. Adanaspor 36 45
16. Kocaelispor 36 44
17. Bursaspor 36 44
18. Menemen Belediyespor 36 38
19. Balıkesirspor 36 12
Takımlar O P
1. M.City 38 93
2. Liverpool 38 92
3. Chelsea 38 74
4. Tottenham 38 71
5. Arsenal 38 69
6. M. United 38 58
7. West Ham United 38 56
8. Leicester City 38 52
9. Brighton 38 51
10. Wolverhampton Wanderers 38 51
11. Newcastle 38 49
12. Crystal Palace 38 48
13. Brentford 38 46
14. Aston Villa 38 45
15. Southampton 38 40
16. Everton 38 39
17. Leeds United 38 38
18. Burnley 38 35
19. Watford 38 23
20. Norwich City 38 22
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 86
2. Barcelona 38 73
3. Atletico Madrid 38 71
4. Sevilla 38 70
5. Real Betis 38 65
6. Real Sociedad 38 62
7. Villarreal 38 59
8. Athletic Bilbao 38 55
9. Valencia 38 48
10. Osasuna 38 47
11. Celta Vigo 38 46
12. Rayo Vallecano 38 42
13. Elche 38 42
14. Espanyol 38 42
15. Getafe 38 39
16. Mallorca 38 39
17. Cadiz 38 39
18. Granada 38 38
19. Levante 38 35
20. Deportivo Alaves 38 31