09.12.2017, 17:42 1598

İstanbul’dan Bağımsız Bir Yer: Blakherna Yerleşimi ve Surları

İstanbul’dan Bağımsız Bir Yer: Blakherna Yerleşimi ve Surları

İstanbul, taşıdığı kimliğiyle günümüzün en derin kültür kentlerinden biri. Her ne kadar yerleşim düzeninden dolayı Klasik, Helenistik ve Erken Roma dönemlerinin izlerine pek rastlanmasa da, Bizans ve Osmanlı dönemleri açısından çok güçlü kalıntılara sahip. Roma’nın geç dönemlerinde İstanbul’dan bağımsız bir yerleşim olan Blakherna, en genel anlamda bugünkü Ayvansaray’ı içine alıyordu. Günümüzün Atikmustafapaşa, Karabaş ve Abdülvedûd Mahallelerinden meydana gelen Ayvansaray ve yakın çevresinin Antik dönemdeki adıydı: Blakherna. 400’lü yılların başlarında İstanbul surları Batı’ya doğru genişletildiğinde Blakherna yerleşimi de bu surların içine alınır ve İstanbul’un 14. Yönetim bölgesini oluşturur.

Altıncı tepenin sırtını ve eteğini kapsayan bölge 5. yüzyıla ait şehir rehberi olan anonim Notitia Urbis Constantinopolitana’da, kapıdan geçtikten sonra düz bir alandır, ifadesiyle anlatılmaktadır. Bir Trak yerleşimi olduğu sanılan bölgede aynı kaynağa göre bazı önemli yapılar sayılmakta: Triklinos (avlulu küçük saray), nympheum, İmparator Tiberios (578-582) zamanında yaptırılan bir hamam, tiyatro, lusorium (oyun sahası), ahşap bir köprü, 5 özel hamam, 1 kamu ve 1 özel fırın ile 5 adet ekmek dağıtım yeri, 11 sokak, 167 ev ve 2 tane de direkli cadde. Sonradan birkaç triklinos ile Blakherna Kilisesi ve Ayazması da bölgede inşâ edilmiştir. Bunlardan, bugünkü İvaz Efendi Camii’nin yerinde ve çevresinde yapıldığı sanılan Anastasios Triklinosu önde gelenlerdendi.

Bölgenin üç ana mahallesi vardı: Blakherna Sarayı ve çevresi dışında, Eğrikapı bölgesini içeren Kaligaria Mahallesi ve Lonca ile çevresini, Haliç’e bakan düzlüğü kapsayan Kynegion Mahallesi. Kaligaria Mahallesi XII. yüzyıla, yani İmparator Manuel Komnenos (1143-1170) dönemine kadar sur dışında kalmıştır.

Gelelim Blakherna’nın surlarına. Bugünkü İstanbul Surlarından daha eski olan Blakherna Surları’nın içine aldığı yerleşim yeri, Romalılar tarafından Sivil bir federasyon olarak tanınmış antik bir site idi. Surların uzandığı ve çevrelediği alan net olarak bilinmese de toprak üstü kalıntıları çok sınırlıdır. Yalnızca yarım yuvarlak burçlarla birbirine bağlanan sur duvarlarının kesme taşlarla inşa edildiği bilinmekle beraber aralarda tuğladan hatıl sıraları bulunmaktadır.

Blakherna sitesine ait sur duvarlarının bir kısmı, XX. yüzyıl ortalarına kadar çevreden algılanabilmekteydi. Tekfur Sarayı’nın kuzeyindeki avludan başlayan batı surlarına ait kalıntılar, yanındaki cam fabrikasına kadar uzanırken, Şişhane (Şişehane) Sokağı’nın altına devam ediyordu. Avcıbey istikâmetinde yoluna devam eden duvar, Alparslan Anadolu Lisesi’nin avlusundan, Haliç’e doğru inmektedir. Alparslan Lisesi’nin beton duvarlarının altında kalan Blakherna Surlarına ait kalıntılar 11,30 m uzunluk ve 1,20 m yüksekliğe sahiptir. Lisenin alt kısmındaki ağaçlık bir alanda yer alan 12 nolu arsada sur duvarının devamı görünmektedir. Surlar Mumhane Sokağı’na paralel, sokağın batısında kuzeye doğru ilerleyerek, Eğrikapı Caddesi’nin 20 metre kuzeyinde kaybolmaktaydı. Bu kısımda yüksekliği 7-8 metre olan surların yarım hilal biçiminde iki burcu bulunmaktaydı. Eğrikapı Caddesi’nin ardından Kavata Sokağı’nın kuzeyine doğru dönen surlar, ardından doğuya yönelip, Anemas Hapishanesi olarak bilinen yapının doğu duvarını meydana getiriyordu. Anemas’ın kuzey köşesinden sonra doğuya dönerek, Emir Buhari Tekkesi’nin önünden Hançerli Hamam-Lonca hattından Ayios Demetrios Kilisesine kadar ve kıyıya paralel ilerleyerek, güneybatıya dönüyor ve Tekfur Sarayı’na çıkıyordu. Kavata Sokağı’nın kuzey ucunda bir burç daha bulunmaktaydı. Burç, 1920 yılına kadar görülebilmekteydi. Ayios Demetrios Kilisesi’nin bahçe duvarlarının kuzeydoğu köşesinde 50X95 cm ebatlarındaki taşlardan yapılma sur duvarları mevcuttu. Duvarlarda 3 sıra taş, 5 sıra tuğla düzeni izlenmektedir. Anemas Zindanları olarak bilinen, aslında Blakherna Sarayı’na ait altyapıları içeren kompleksten girilip, alt kotlara inildiğinde, saray duvarlarından birinin Blakherna Surlarına ait olduğu görülmektedir. Notitia adlı kitapta Blakherna Surlarının tek kapısı olduğu yazılıdır.

Konstantinopolis’te, Theodosios II döneminde Praefectus (vali) olan Anthemios tarafından 412 yılında mevcut Konstantinos Surları genişletilmiş ve daha batıya taşınmıştır. Kara surları yapılırken, 439 yılında Blakherna Surları ile birleştirilerek, bu surları da Haliç’le buluşturmak için Pteron Suru inşa edilmiştir.

İsaakhios Angelos döneminde (1186-87) kendi adıyla anılan bir kule Anemas Zindanı olarak adlandırılan yere ve devşirme malzemelerle inşâ edilmiştir. İnşaatında, Blakherna dışındaki kiliselerden (muhtemelen harap olan) alınan malzemeler kullanılmıştır. Surun bu kısmında bir kitabenin varlığını eski kaynaklardan öğreniyoruz: Isaakhios Angelos’un emriyle ve Basileios’un yönetiminde inşa edilen kule 6696.

Anemas Zindanları adı verilen, aslında tarihte hiçbir zaman bu adı almayan Bizans Sarayı’na ait alt yapıların bir duvarını oluşturan eski Blakherna Surları’na ait bir bölüm hala ayakta olup, yapıldığı dönemlerin anılarını yaşatmaya devam etmektedir. Mevcut İstanbul Surlarından daha eski oluşu ve farklı bir yerleşim yerinin etrafını çeviriyor oluşuyla da İstanbul’un geçmişi açısından çok önemlidir.

Anemas Zindanları’nın bitişiğindeki Blakherna Suruna ait duvar (M. Sav, 2013).

Blakherna surunun güzergâhı. Sol baştaki Tekfur Sarayı avlusundan itibaren başlayan duvarın bugün mevcut olmayan kısmı mor renkli tek çizgi; mevcut bölümleri mor renkli çift çizgi ile gösterilmiştir.

Eski bir fotoğrafta Kaligaria surlarının dıştan görünümü.

1819 tarihli haritada Blakherna Bölgesi (Kauffer).

Yorumlar (1)
Gizem 2 yıl önce
Kaynaklarınızı paylaşır mısınız?
21°
açık
Namaz Vakti 23 Haziran 2021
İmsak 03:24
Güneş 05:25
Öğle 13:11
İkindi 17:11
Akşam 20:47
Yatsı 22:38
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30