09.12.2017, 17:42

İstanbul’dan Bağımsız Bir Yer: Blakherna Yerleşimi ve Surları

İstanbul’dan Bağımsız Bir Yer: Blakherna Yerleşimi ve Surları

İstanbul, taşıdığı kimliğiyle günümüzün en derin kültür kentlerinden biri. Her ne kadar yerleşim düzeninden dolayı Klasik, Helenistik ve Erken Roma dönemlerinin izlerine pek rastlanmasa da, Bizans ve Osmanlı dönemleri açısından çok güçlü kalıntılara sahip. Roma’nın geç dönemlerinde İstanbul’dan bağımsız bir yerleşim olan Blakherna, en genel anlamda bugünkü Ayvansaray’ı içine alıyordu. Günümüzün Atikmustafapaşa, Karabaş ve Abdülvedûd Mahallelerinden meydana gelen Ayvansaray ve yakın çevresinin Antik dönemdeki adıydı: Blakherna. 400’lü yılların başlarında İstanbul surları Batı’ya doğru genişletildiğinde Blakherna yerleşimi de bu surların içine alınır ve İstanbul’un 14. Yönetim bölgesini oluşturur.

Altıncı tepenin sırtını ve eteğini kapsayan bölge 5. yüzyıla ait şehir rehberi olan anonim Notitia Urbis Constantinopolitana’da, kapıdan geçtikten sonra düz bir alandır, ifadesiyle anlatılmaktadır. Bir Trak yerleşimi olduğu sanılan bölgede aynı kaynağa göre bazı önemli yapılar sayılmakta: Triklinos (avlulu küçük saray), nympheum, İmparator Tiberios (578-582) zamanında yaptırılan bir hamam, tiyatro, lusorium (oyun sahası), ahşap bir köprü, 5 özel hamam, 1 kamu ve 1 özel fırın ile 5 adet ekmek dağıtım yeri, 11 sokak, 167 ev ve 2 tane de direkli cadde. Sonradan birkaç triklinos ile Blakherna Kilisesi ve Ayazması da bölgede inşâ edilmiştir. Bunlardan, bugünkü İvaz Efendi Camii’nin yerinde ve çevresinde yapıldığı sanılan Anastasios Triklinosu önde gelenlerdendi.

Bölgenin üç ana mahallesi vardı: Blakherna Sarayı ve çevresi dışında, Eğrikapı bölgesini içeren Kaligaria Mahallesi ve Lonca ile çevresini, Haliç’e bakan düzlüğü kapsayan Kynegion Mahallesi. Kaligaria Mahallesi XII. yüzyıla, yani İmparator Manuel Komnenos (1143-1170) dönemine kadar sur dışında kalmıştır.

Gelelim Blakherna’nın surlarına. Bugünkü İstanbul Surlarından daha eski olan Blakherna Surları’nın içine aldığı yerleşim yeri, Romalılar tarafından Sivil bir federasyon olarak tanınmış antik bir site idi. Surların uzandığı ve çevrelediği alan net olarak bilinmese de toprak üstü kalıntıları çok sınırlıdır. Yalnızca yarım yuvarlak burçlarla birbirine bağlanan sur duvarlarının kesme taşlarla inşa edildiği bilinmekle beraber aralarda tuğladan hatıl sıraları bulunmaktadır.

Blakherna sitesine ait sur duvarlarının bir kısmı, XX. yüzyıl ortalarına kadar çevreden algılanabilmekteydi. Tekfur Sarayı’nın kuzeyindeki avludan başlayan batı surlarına ait kalıntılar, yanındaki cam fabrikasına kadar uzanırken, Şişhane (Şişehane) Sokağı’nın altına devam ediyordu. Avcıbey istikâmetinde yoluna devam eden duvar, Alparslan Anadolu Lisesi’nin avlusundan, Haliç’e doğru inmektedir. Alparslan Lisesi’nin beton duvarlarının altında kalan Blakherna Surlarına ait kalıntılar 11,30 m uzunluk ve 1,20 m yüksekliğe sahiptir. Lisenin alt kısmındaki ağaçlık bir alanda yer alan 12 nolu arsada sur duvarının devamı görünmektedir. Surlar Mumhane Sokağı’na paralel, sokağın batısında kuzeye doğru ilerleyerek, Eğrikapı Caddesi’nin 20 metre kuzeyinde kaybolmaktaydı. Bu kısımda yüksekliği 7-8 metre olan surların yarım hilal biçiminde iki burcu bulunmaktaydı. Eğrikapı Caddesi’nin ardından Kavata Sokağı’nın kuzeyine doğru dönen surlar, ardından doğuya yönelip, Anemas Hapishanesi olarak bilinen yapının doğu duvarını meydana getiriyordu. Anemas’ın kuzey köşesinden sonra doğuya dönerek, Emir Buhari Tekkesi’nin önünden Hançerli Hamam-Lonca hattından Ayios Demetrios Kilisesine kadar ve kıyıya paralel ilerleyerek, güneybatıya dönüyor ve Tekfur Sarayı’na çıkıyordu. Kavata Sokağı’nın kuzey ucunda bir burç daha bulunmaktaydı. Burç, 1920 yılına kadar görülebilmekteydi. Ayios Demetrios Kilisesi’nin bahçe duvarlarının kuzeydoğu köşesinde 50X95 cm ebatlarındaki taşlardan yapılma sur duvarları mevcuttu. Duvarlarda 3 sıra taş, 5 sıra tuğla düzeni izlenmektedir. Anemas Zindanları olarak bilinen, aslında Blakherna Sarayı’na ait altyapıları içeren kompleksten girilip, alt kotlara inildiğinde, saray duvarlarından birinin Blakherna Surlarına ait olduğu görülmektedir. Notitia adlı kitapta Blakherna Surlarının tek kapısı olduğu yazılıdır.

Konstantinopolis’te, Theodosios II döneminde Praefectus (vali) olan Anthemios tarafından 412 yılında mevcut Konstantinos Surları genişletilmiş ve daha batıya taşınmıştır. Kara surları yapılırken, 439 yılında Blakherna Surları ile birleştirilerek, bu surları da Haliç’le buluşturmak için Pteron Suru inşa edilmiştir.

İsaakhios Angelos döneminde (1186-87) kendi adıyla anılan bir kule Anemas Zindanı olarak adlandırılan yere ve devşirme malzemelerle inşâ edilmiştir. İnşaatında, Blakherna dışındaki kiliselerden (muhtemelen harap olan) alınan malzemeler kullanılmıştır. Surun bu kısmında bir kitabenin varlığını eski kaynaklardan öğreniyoruz: Isaakhios Angelos’un emriyle ve Basileios’un yönetiminde inşa edilen kule 6696.

Anemas Zindanları adı verilen, aslında tarihte hiçbir zaman bu adı almayan Bizans Sarayı’na ait alt yapıların bir duvarını oluşturan eski Blakherna Surları’na ait bir bölüm hala ayakta olup, yapıldığı dönemlerin anılarını yaşatmaya devam etmektedir. Mevcut İstanbul Surlarından daha eski oluşu ve farklı bir yerleşim yerinin etrafını çeviriyor oluşuyla da İstanbul’un geçmişi açısından çok önemlidir.

Anemas Zindanları’nın bitişiğindeki Blakherna Suruna ait duvar (M. Sav, 2013).

Blakherna surunun güzergâhı. Sol baştaki Tekfur Sarayı avlusundan itibaren başlayan duvarın bugün mevcut olmayan kısmı mor renkli tek çizgi; mevcut bölümleri mor renkli çift çizgi ile gösterilmiştir.

Eski bir fotoğrafta Kaligaria surlarının dıştan görünümü.

1819 tarihli haritada Blakherna Bölgesi (Kauffer).

Yorumlar (1)
Gizem 3 yıl önce
Kaynaklarınızı paylaşır mısınız?
20
açık
Namaz Vakti 21 Mayıs 2022
İmsak 03:45
Güneş 05:34
Öğle 13:06
İkindi 17:02
Akşam 20:27
Yatsı 22:09
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 37 81
2. Fenerbahçe 37 70
3. Konyaspor 37 67
4. Başakşehir 37 62
5. Alanyaspor 37 61
6. Antalyaspor 38 59
7. Beşiktaş 37 58
8. Karagümrük 37 57
9. Adana Demirspor 37 52
10. Galatasaray 38 52
11. Sivasspor 37 51
12. Kasımpaşa 37 50
13. Hatayspor 37 50
14. Kayserispor 37 47
15. Gaziantep FK 38 46
16. Giresunspor 37 45
17. Rizespor 38 36
18. Altay 37 34
19. Göztepe 37 28
20. Ö.K Yeni Malatya 37 20
Takımlar O P
1. Ankaragücü 35 67
2. Ümraniye 35 67
3. Bandırmaspor 36 62
4. İstanbulspor 36 60
5. Erzurumspor 36 58
6. Eyüpspor 36 57
7. Samsunspor 36 51
8. Boluspor 36 50
9. Manisa Futbol Kulübü 36 49
10. Tuzlaspor 36 49
11. Denizlispor 36 49
12. Keçiörengücü 35 48
13. Gençlerbirliği 35 48
14. Altınordu 36 45
15. Adanaspor 35 45
16. Bursaspor 35 41
17. Kocaelispor 35 41
18. Menemen Belediyespor 35 38
19. Balıkesirspor 36 12
Takımlar O P
1. M.City 37 90
2. Liverpool 37 89
3. Chelsea 37 71
4. Tottenham 37 68
5. Arsenal 37 66
6. M. United 37 58
7. West Ham United 37 56
8. Wolverhampton Wanderers 37 51
9. Leicester City 37 49
10. Brighton 37 48
11. Brentford 37 46
12. Newcastle 37 46
13. Crystal Palace 37 45
14. Aston Villa 37 45
15. Southampton 37 40
16. Everton 37 39
17. Burnley 37 35
18. Leeds United 37 35
19. Watford 37 23
20. Norwich City 37 22
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 86
2. Barcelona 37 73
3. Atletico Madrid 37 68
4. Sevilla 37 67
5. Real Betis 38 65
6. Real Sociedad 37 62
7. Villarreal 37 56
8. Athletic Bilbao 37 55
9. Osasuna 37 47
10. Celta Vigo 37 46
11. Valencia 37 45
12. Rayo Vallecano 38 42
13. Espanyol 37 41
14. Elche 37 39
15. Getafe 37 39
16. Granada 37 37
17. Mallorca 37 36
18. Cadiz 37 36
19. Levante 38 35
20. Deportivo Alaves 37 31