29.07.2022, 21:31

Bir Garip Bizans/Osmanlı Mimarı: Atik (Azadlı) Sinan

Başlık ilginç gelebilir. Neden yalnız Osmanlı Mimarı demememin sebebi, belki anlatacaklarımdan daha iyi anlaşılacak ve belki siz de bana hak vereceksiniz.

Gelelim Atik Sinan adlı mimarın kimliğine. Burdan başlayalım önce. Devamında, varacağımız yere bakalım hangi yollardan ulaşacağız.

Osmanlı İmperatorluğu’nun çok yönlü ismi Sultan Mehmed, “Fatih” ünvanını aldıktan sonra ve Roma’nın en büyük mirası Constantinopolis’e sahip olduktan sonra kentin imarıyla ilgilenmeye başlar. Harabeleşmiş bölgelerin canlandırılması için paşaları görevlendirir. Örneğin günümüzdeki adıyla Mahmutpaşa semti, Palaiologos Hanedanlığının bir üyesi olan Mahmut Paşa’ya verilir. Amaç, bölgenin şenlendirilmesidir. Aksaray, Murat Paşa’ya; Üsküdar’ın bir kısmı, Rum Mehmet Paşa’ya verilir. Elbette, imar etmeleri, canlandırmaları için. Kendisi de adıyla anılacak olan külliyesi için yer bakar. Kritovulos’un anlatımına göre de mevcut yeri de kendisi seçer. Yani eski Havariler/Havarion Kilisesi’nin de olduğu tepenin zirvesini. Bu ayrı bir konu. Şimdi biz Atik Sinan’a dönelim.

Fatih Sultan Mehmet, kendi adına yapılacak cami ve külliyenin mimarlığına, Atik Sinan’ı getirir. 18. Yüzyıl sonlarında yazılan ve İstanbul’daki camileri anlatan Hadikat’ül Cevâmi adlı kitapta da Atik Sinan adı ve kendi yaptığı Kumrulu Mescidinden bahis vardır. Asıl adı, Sinaneddin Yusuf bin Abdullah olarak bilinmektedir. Bazı yayınlarda, örneğin meşhur 17. Yüzyıl yazarı Dimitri Kantemir gibi, Fatih Külliyesinin mimarı olarak geçen “Hristodoulo” da anlaşıldığına göre Atik Sinan’dan başkası değildir. Tevarih-i Ali Osman’da ve Evliya Çelebi’de de Fatih Camii’nin mimarı olarak “Sinan” adları geçer. Demek ki bu konuda şüpheye yer yok. En önemli belge elbette en sonda olur. O da Mimar Sinan’a ait iki vakfiye kaydı. İlki 1469, ikincisi de 1473 tarihli. Vakfiyesinde tam adı şöyle geçer: Sinanüddini Yusuf bin Abdullah’ül Atik’ül Mimar. Ayrıca vakfiyede geçen Mimar-ı Sultani de kendisinin Sultanın mimarı olduğunu kanıtlamaktadır.

Aslı, nereli olduğu ve hangi yapıları inşâ ettiği bilinmez. Sonradan Müslüman olması, Bizanslı (muhtemelen Konstantiniyyeli) bir mimar olduğunu gösterir. Kim bilir kentte daha hangi yapıları inşâ etmişti. Hem Bizans hem de Osmanlı dönemlerinde. İlk Fatih Camii’nin üst örtü kurgusuna bakıldığında görülebilen Ayasofya esintisi, bu kentten olması için yeterli bir açıklama olmasa da sonuçta bir görüştür.

Atik Sinan evli miydi? Çocukları var mıydı? Bilgi yok ne yazık ki. Orhan Veli’nin güzel bir şiiri ve o şiirinin güzel bir başlığı vardır: Kitâbe-i Sengei Mezar”. Atik Sinan hakkındaki en önemli bilgiyi de biz mezar taşından öğreniyoruz. Yazan kişi de iyi ki yazmış. Meğerse Mimar Atik Sinan, deniz kenarındaki bir zindanda, 1471 yılında şehit olmuştur.

Mezarı nerededir? Diye bir soru gelebilir akla. Cevaplayayım. Mezarı, kendi vakfına bağlı olarak inşâ ettiği ve Fatih’te, Yavuz Selim’e çıkan yolun solundaki sokakların birinde. Kumrulu Mescit diye bilinen Atik Sinan Camii’nin haziresinde. Vaktiyle mezarının olduğu yerin karşısında, caminin pencerelerinden birinin üzerinde bulunan kumru kabartması muhtemelen sonradan yapının çeşme aynasına yerleştirilmiş. Vakfiyesine göre mescidi dışında bir mektep ve bir de zaviyesi vardır Kıztaşı Mahallesi’nde.

Atik Sinan neden hapsedilmişti? Bilinmez. Dilden dile anlatılan, cami inşaatının Fatih Sultan Mehmet tarafından beğenilmediği ve bu nedenle ceza olarak mimarın elinin kestirildiği muhtemelen bir hikâye. Ancak illiaki bir gerçek payı vardır diye düşünüyorum bu “ceza” kısmının. Külliyenin 1470’de bittiği düşünüldüğünde, Atik Sinan’ın hapsedilmesine neden olan olayın, külliyenin inşaatıyla ilgili bir konu olabileceği akla gelebilir.

Peki hangi zindanda kaldı Atik Sinan? Mezar taşı üzerinde yazılanlardan anlaşıldığına göre deniz kenarındaki zindanda şehit edilmiştir. Bizim de bildiğimiz İstanbul Suriçi kesiminde 16. Yüzyılda zindan olarak kullanılan bir yer vardır: Günümüzün Eminönü kesiminde ve Haliç kenarındaki Zindan Kule. Adı, malum zaten. Hatta Prof. Dr. Semavi Eyice’nin dikkat çektiği bir nokta vardır. 16. Yüzyıl’da İstanbul’da bulunan Melchior Lorichs’in İstanbul panaromasında Zindan Kule’deki mahkumların aşağı sepet sallandırdıkları görülür. Burada amaç, gelip geçenlerin sepete para bırakması içindi. Eski kent surlarına ait bir burç olan bu kulenin yanındaki bazı yapılar da zindan olarak kullanılmıştı. Bir kule de bugünkü Atatürk Köprüsü’nün Unkapanı kısmındaydı.

Mimar Azadlı Sinan neden hapsedildi? Neden öldürüldü? Muamma. Ancak adı ölümsüzleşti. Osmanlı’nın en ihtişamlı sultanlarından birinin külliyesine damga vurdu. Kendi gitti, adı kaldı mermer bir mezar taşı üzerinde. Ve bir de kısa hikâyesi.

Yorumlar (2)
sel yaz 6 ay önce
sayın hocam ıstanbul kucukyalı acıklarındakı batık ada dıye gecen vodonısı adasının battıgından cok kucukyalı bolgesınden denıze kaymnıs olabılecegı hakkında bır arastırma yapıldımı acaba . saygarımla
Murat Sav 6 ay önce
Merhaba. Yalnızca vordonisi değil açıkçası tüm adalar aslında istanbul kara parçasının devamı. Muhtemelen yer sarsıntılar vb neticesinde meydana gelen kırılmalarla bağlantılar suyla dolunca yalnızca tepeler şu yüzeyinde kalarak bugünkü adaları oluşturmuş olmalı. Vordonisi ise üzerindeki yaşam izlerinden dolayı yakın dönemdeki bir yer sarsıntısından dolayı sular altında kalmış olmalı.
Namaz Vakti 30 Ocak 2023
İmsak 06:43
Güneş 08:10
Öğle 13:22
İkindi 16:00
Akşam 18:24
Yatsı 19:47
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 20 48
2. Fenerbahçe 20 44
3. Başakşehir 20 40
4. Beşiktaş 19 38
5. Adana Demirspor 20 37
6. Trabzonspor 20 35
7. Kayserispor 20 29
8. Konyaspor 20 27
9. Alanyaspor 20 25
10. Karagümrük 19 22
11. Gaziantep FK 20 22
12. Ankaragücü 20 22
13. Antalyaspor 19 21
14. Giresunspor 20 21
15. Hatayspor 19 20
16. Kasımpaşa 20 19
17. Sivasspor 20 18
18. İstanbulspor 20 15
19. Ümraniye 20 14
Takımlar O P
1. Eyüpspor 21 41
2. Samsunspor 20 38
3. Bodrumspor 21 38
4. Keçiörengücü 21 37
5. Pendikspor 21 34
6. Rizespor 20 34
7. Bandırmaspor 20 34
8. Sakaryaspor 21 34
9. Boluspor 21 34
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 20 29
12. Adanaspor 21 22
13. Altay 21 19
14. Tuzlaspor 21 19
15. Erzurumspor 20 18
16. Altınordu 21 17
17. Ö.K Yeni Malatya 21 16
18. Gençlerbirliği 21 13
19. Denizlispor 21 13
Takımlar O P
1. Arsenal 19 50
2. M.City 20 45
3. Newcastle 20 39
4. M. United 20 39
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 19 31
7. Fulham 21 31
8. Brentford 20 30
9. Liverpool 19 29
10. Chelsea 20 29
11. Aston Villa 20 28
12. Crystal Palace 20 24
13. Nottingham Forest 20 21
14. Leicester City 20 18
15. Leeds United 19 18
16. West Ham United 20 18
17. Wolves 20 17
18. Bournemouth 20 17
19. Everton 20 15
20. Southampton 20 15
Takımlar O P
1. Barcelona 18 47
2. Real Madrid 18 42
3. Real Sociedad 19 39
4. Atletico Madrid 19 34
5. Villarreal 18 31
6. Real Betis 18 31
7. Osasuna 19 28
8. Athletic Bilbao 19 26
9. Rayo Vallecano 18 26
10. Mallorca 19 25
11. Almeria 19 22
12. Girona 19 21
13. Sevilla 19 21
14. Valencia 18 20
15. Espanyol 19 20
16. Celta Vigo 19 20
17. Real Valladolid 19 20
18. Cadiz 19 19
19. Getafe 19 17
20. Elche 19 6