Projede Frig uygarlığının en önemli merkezi olan Midas Vadisi yapay zekâ destekli teknolojilerle üç boyutlu olarak modellendi. Bu kapsamda bölgenin kültürel dokusu, tarihsel sahneler ve ritüeller yapay zekâ aracılığıyla yeniden canlandırıldı.

Prof. Dr. Tamsü Polat: “Amacımız topraklarımızda yaşamış bu medeniyet köprüsünü geleceğe görsel olarak da sunabilmek” Doç. Dr. Yusuf Polat’ın başkanlığında 2022 yılında başlayan Yazılıkaya – Midas Kale kazısı, Frig Uygarlığı’nın dini ve kültürel yaşamına ışık tutan en önemli arkeolojik alanlardan biri olarak kabul ediliyor.

Bu kapsamda Prof. Dr. Rahşan Tamsü Polat, kazının amacını şu sözlerle özetliyor: “Arkeoloji insanın hem geçmişine hem de geleceğine uzanan sessiz bir köprüdür. Toprağın altında saklı her iz, bir zamanlar yaşamış insanların kültürlerini, inançlarını ve mirasını bugüne taşır.

Biz arkeologlar zamanın sessiz tanıkları olarak birer tercümanız. Midas Vadisi’nde yürüttüğümüz kazılar, bu toprakların kadim seslerinin yeniden duyurmak için atılmış adımlardır.

Her taşın her oyma kaya yüzeyinin her sunağın ardında Frig’lerin doğayla tanırılarıyla ve birbirleri ile kurduğu o derin bağ saklıdır. Midas Vadisi yalnızca bir arkeolojik alan değil, aynı zamanda bir inanç ve yaşam merkeziydi.

Burada törenler yapılır, dualar edilir, tanrıçaya adaklar sunulurdu. Bu bilgileri gün yüzüne çıkartmak için başladığımız kazı çalışmalarını, bugün gelişen yapay zekâ destekli canlandırma teknikleriyle geleceğe aktarmak istiyoruz.

Tarihi sahnelerdeki dönemin yaşam ritüellerini, kıyafetlerini ve törenlerini bilimsel verilere dayanarak yeniden canlandırdık. Amacımız topraklarımızda yaşamış bu medeniyet köprüsünü geleceğe görsel olarak da sunabilmek.

Yine proje sayesinde artık ziyaretçiler yalnızca kazı alanını görmekle kalmıyor, binlerce yıl önceki Frigya’yı adım adım gezebiliyorlar. Sonuç olarak bu çalışma geçmişin tozunu silen bir kazıdan öte geleceğe görsel olarak bırakılan dijital bir mirastır.”

Yapay zekâ ile arkeolojide yeni bir dönem Proje kapsamında, Midas Vadisi ilk kez yapay zekâ destekli sistemlerle üç boyutlu olarak modellendi. Arkeolojik bulgular, drone fotogrametrisi, dijital haritalama ve derin öğrenme algoritmaları kullanılarak sanal ortama aktarıldı.

Bu veriler doğrultusunda oluşturulan 360 derece sanal tur, ziyaretçilere binlerce yıl öncesine ait bir Frig köyünü adım adım gezme olanağı sunuyor. Ayrıca proje kapsamında geliştirilen yapay zekâ destekli video canlandırmaları, Frig halkının dini törenlerini, yaşam ritüellerini ve dönemin mimarisini bilimsel verilere dayanarak yeniden sahneye taşıyor.

Bu sayede, Midas Vadisi artık yalnızca kazı alanında değil, dijital dünyada da erişilebilir bir kültürel miras haline geliyor. Anadolu Üniversitesi’nden bilim ve teknolojiyle kültürel mirası koruma adımı Bu proje, Türkiye’de arkeolojik verilerin dijital teknolojilerle belgelenmesi ve paylaşılmasına yönelik önemli bir örnek oluşturuyor. Projeyle birlikte hem kültürel mirasın korunması hem de geniş kitlelerin bu zenginliği deneyimlemesi hedefleniyor.

Kütahya Tavşanlı Höyük’te gün yüzüne çıkarılan 4000 yıllık nohut kalıntıları ile Konya Çatalhöyük, Eskişehir Küllüoba ve Karaman Topraktepe’de tespit edilen antik ekmek örnekleri, insanlık tarihine dair eşsiz veriler sunuyor.

Bakan Ersoy: “Bugün Nasıl Gastronomide Türkiye Konuşuluyorsa, Binlerce Yıl Önce de Anadolu Aynı Bereketin Merkeziydi” Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, yapılan kazıların Anadolu’nun üretim ve sofra kültürüne ışık tuttuğunu belirterek şunları söyledi: “Kütahya Tavşanlı Höyük’te 4000 yıllık nohut, Konya Çatalhöyük’te 8600 yıllık, Eskişehir Küllüoba ve Karaman Topraktepe’de binlerce yıllık ekmek kalıntılarını gün yüzüne çıkardık. Bu buluntular, Anadolu’nun üretim geleneğini, inanç sistemlerini ve sofra kültürünü bir bütün olarak gözler önüne seriyor. Bugün nasıl gastronomide Türkiye konuşuluyorsa, binlerce yıl önce de Anadolu aynı bereketin ve kültürel zenginliğin merkeziydi. Kültür ve Turizm Bakanlığı olarak bu köklü mirasın izlerini sürmeye ve geçmişimize ışık tutmaya devam ediyoruz.” Tavşanlı Höyük’te 4000 Yıllık Nohut Kalıntıları 2025 yılı kazı sezonunda Tavşanlı Höyük’te leblebinin hammaddesi olan nohut kalıntılarına ulaşıldı. Tunç Çağı’nın ortalarına tarihlendirilen bu örnekler; buğday taneleri, pişmiş toprak kaplar ve gümüş bir saç halkasıyla birlikte bulundu.

Tavşanlı Höyük ekip üyesi Dr. Doğa Karakaya tarafından yapılan mikroskobik incelemelerde, bu kalıntıların Anadolu’nun erken dönem tarım kültürüne ait olduğu belirlendi. Ayrıca aynı höyükte 2022 yılında bulunan 4200 yıllık fındık kalıntıları üzerinde yapılan analizlerde, bunların bölgede doğal olarak yetişen çalı fındığı (Corylus) türüne ait olduğu tespit edildi.

Tanelerden Sofraya: Anadolu’nun Ekmek Geleneği Tavşanlı’daki baklagil buluntuları, Anadolu’nun üretim kültürünün köklü geçmişini ortaya koyarken; farklı bölgelerde bulunan ekmek örnekleri bu üretimin sofralara ve ritüellere nasıl yansıdığını gösteriyor.

Konya’daki Çatalhöyük’te 8600 yıllık mayalanmış ekmek, Eskişehir Küllüoba Höyüğü’nde 5000 yıllık ritüel amaçlı mayalanmış ve pişirilmiş ekmek, Karaman Topraktepe (Eirenepolis) Antik Kenti’nde ise 1300 yıllık bezemeli arpa ekmekleri tespit edildi.

Küllüoba ekmeği üzerinde yapılan analizlerde gernik buğdayı ve mercimek tespit edildi. Ekmeğin yaklaşık 140 derecede pişirildiği, bir parçasının koparıldığı ve ardından bir bereket ritüeli kapsamında yakılarak evin arka odasında, eşik kenarına gömüldüğü anlaşıldı.

Bu ritüel, dönemin toplumsal yaşamında üretim ve inanç pratiklerinin birbirine ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.

Bilimsel Kazılarla Gün Yüzüne Çıkan Kültürel Süreklilik Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bilimsel kazı ve koruma çalışmaları, Anadolu’nun üretim kültürünü, inanç sistemlerini ve sofra geleneklerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymayı sürdürüyor.

Ekmek, nohut ve fındık gibi temel gıdalar yalnızca beslenme alışkanlıklarının değil; tarımsal üretimin, toplumsal ritüellerin ve inanç dünyasının da izlerini taşıyor.

Bu benzersiz buluntular, Türkiye’nin bilimsel altyapısı ve koruma vizyonu sayesinde insanlık tarihine kazandırıldı; müzelerde sergilenen örneklerle geçmişle bugün arasında anlamlı bir köprü kuruldu.

Arkeologlar, bir zamanlar Mısır ile Filistin arasında kilit bir rol oynayan ve Yeni Krallık döneminin en önemli askeri yapılarından biri olan 3.000 yıllık devasa bir kaleyi ortaya çıkardı.

Bu etkileyici keşif, Akdeniz kıyısındaki Kuzey Sina'da yer alan Tell el-Kharouba bölgesinde yapıldı. Kale, Mısır'ı komşularına bağlayan antik ticaret ve askeri güzergâh olan efsanevi Horus Savaş Yolu üzerinde stratejik bir noktada bulunuyordu.

Yeni Krallık döneminde (M.Ö. 1550-1295), bu yol yalnızca bir ticaret arteri değil, aynı zamanda Mısır'ı olası istilalara karşı koruyan bir savunma hattıydı.

Bu hat boyunca inşa edilen kaleler, firavunların topraklarını güvence altına alıyordu. Zorlu arazi koşulları ve sürekli yer değiştiren kumullar nedeniyle kazı süreci oldukça meşakkatli oldu.

Arkeoloji ekibi, tarihin bu önemli parçasını ortaya çıkarmak için kumları katman katman ve büyük bir titizlikle kaldırmak zorunda kaldı.

Kazılarda ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, kalenin askeri gücünü gözler önüne seriyor:105 metre uzunluğunda ve 2,5 metre kalınlığında bir güney duvarı.

Duvarı güçlendiren ve gözetleme imkânı sağlayan on bir savunma kulesi.Stratejik olarak yerleştirilmiş ikincil bir giriş kapısı.

Bu devasa yapılar, kalenin yalnızca bir garnizon değil, aynı zamanda saldırılara direnmek ve bölgedeki Mısır hâkimiyetini pekiştirmek için tasarlanmış aşılmaz bir engel olduğunu kanıtlıyor.

Kale, askeri heybetinin yanı sıra, içinde yaşayanların izleriyle doluydu. Arkeologlar, askerlerin kendi ekmeklerini pişirdiğini gösteren büyük bir fırın ve hatta fosilleşmiş hamur kalıntıları buldu.

Çanak çömlek parçaları, saklama kapları ve çeşitli aletler, Mısır'ın bu zorlu cephe hattında yaşamın nasıl olduğuna dair paha biçilmez ipuçları sunuyor.

Keşifler arasında en dikkat çekici olanlardan biri, üzerinde Kral I. Thutmose'un adının yazılı olduğu bir kap kulbuydu.

Bu bulgu, kaleyi doğrudan Mısır'ın en güçlü firavunlarından biriyle ilişkilendirerek yapının 18. Hanedanlığın başlarına tarihlendiğini ve inşasının kraliyet emriyle gerçekleştiğini gösteriyor.

Bir diğer şaşırtıcı bulgu ise Sina'ya özgü olmayan volkanik kaya parçalarıydı. Arkeologlar, bu kayaların Yunan adalarından deniz yoluyla getirildiğine inanıyor.

Bu durum, askeri bir yapının inşasında bile ne kadar gelişmiş ve uzak mesafelere yayılan bir ticaret ağının var olduğunu ortaya koyuyor.

Kalenin batı kanadında uzanan 75 metre uzunluğundaki zikzak duvar, yapının en özgün mimari unsurlarından biridir.

Askerlerin yaşam alanı olduğu düşünülen bir yerleşim bölgesini ayıran bu sıradışı tasarım, eski Mısırlı mühendislerin Sina'nın çetin çöl arazisine ne kadar ustalıkla uyum sağladığını gösteren pratik ve estetik bir çözüm olarak öne çıkıyor.

Sina, kum ve taştan çok daha fazlasını ifade ediyor. Antik savaşlardan modern keşiflere uzanan bu topraklar, Mısır'ın direnişinin ve gücünün canlı bir arşividir.

Gün yüzüne çıkarılan her bir kale, Mısır'ın kendini nasıl savunduğunun, sınırlarını nasıl genişlettiğinin ve medeniyetini nasıl geliştirdiğinin hikayesine yeni ve heyecan verici bir bölüm ekliyor.

Yaklaşık M.Ö. 2. bin yıla tarihlenen ve İnsanlık tarihinin en kadim ve en önemli yazılı belgelerinden biri olan Kehanet Kemikleri; yalnızca kehanetlerin bir yansıması olmakla kalmayıp, aynı zamanda Antik Çin yazısının en erken örneklerini teşkil etmektedir.

Kehanet Kemikleri, esas itibarıyla Shang Hanedanlığı (yaklaşık M.Ö. 1600 – M.Ö. 1046) döneminde Çin'de kullanılan, kehanet amacıyla üzerlerine yazıtlar kazınmış hayvan kemikleri ve kaplumbağa kabuklarıdır.

Temel olarak Öküz kürek kemikleri ve kaplumbağa kabuğu tercih edilmiştir. Yazıtlarının büyük çoğunluğu, Çin'in Henan Eyaleti, Anyang, Xiaotun Köyünde bulunan Yinxu bölgesinde on binlerce parça halinde keşfedilmişlerdir.

Bu yazıtlar, o dönemin sosyo-politik ve dini yapısını anlamamız açısından kritik birincil kaynaklar işlevi görmektedir.

Kehanet Kemikleri'nin kullanımı, titizlikle uygulanan bir ritüele dayanmaktadır; Kral veya yüksek rütbeli kâhinler, gelecekle ilgili ya da atalardan cevap istenen soruyu kemiğin veya kabuğun yüzeyine kazıma tekniğiyle işlerlerdi.

Kazıma işlemi tamamlandıktan sonra, kemiğin arka yüzeyinde önceden açılmış olan oyuklara kızgın bir metal çubuk (poker) uygulanırdı.

Isının etkisiyle yüzeyde oluşan çatlaklar, ataların ya da Şangdi'nin cevabı olarak kabul edilirdi.

Kâhin, bu çatlakların şeklini ve yönünü yorumlayarak kehaneti sonuçlandırırdı.

Bu süreçteki hem soru, hem kehanet, hem de bazen olayın gerçekleşip gerçekleşmediğine dair doğrulama notları, kemiğin yüzeyine yazılırdı.

Bu yönüyle kemikler, aynı zamanda Shang Hanedanlığı'nın resmi bir arşivi görevini de üstlenmiştir.

Kehanet Kemikleri, Çin alfabesinin tarihsel evriminde bir dönüm noktasını temsil eder.

Üzerlerindeki piktografik (resimsel) ve ideografik karakterler, modern Çin yazısının atasıdır.

Bu yazıtlar sayesinde, dünyanın en uzun süredir kesintisiz kullanılan yazı sisteminin erken formu hakkında detaylı bilgi edinilebilmiştir.

Kemiklerde yer alan metinler, Shang Kralları'nın av gezilerinden, savaş stratejilerine, tarımsal faaliyetlerden, hastalıklara ve özellikle atalara yönelik kurban ritüellerine kadar geniş bir yelpazede bilgi sunmaktadır.

Bu, Geç Shang dönemi uygarlığı ve toplumu hakkında paha biçilmez bir içgörü sağlamaktadır.

Sonuç olarak, Kehanet Kemikleri, sadece geleceği bilme arzusunun bir ürünü değil, aynı zamanda Antik Çin'in dilbilimsel ve tarihsel mirasının da somut bir kanıtıdır.

Bu belgeler, M.Ö. 2. binyılın günlük yaşamına, inançlarına ve siyasi kararlarına ışık tutarak, tarih sahnesindeki yerini güçlü bir şekilde korumaktadır. İzlediğiniz için teşekkür ederiz. Bu tür tarihi ve kültürel içeriklerden haberdar olmak için kanalımıza abone olmayı ve videomuzu beğenmeyi unutmayınız. Bir sonraki araştırmamızda görüşmek üzere, bilimle ve tarihle kalınız.

Günümüze ulaşan en ünlü köle tasmalarından biri, eksiksizliği ve korunmuşluğuyla ünlü Zoninus tasmasıdır.

Tasmanın üzerindeki büyük Latince yazıda şöyle yazar: "Fugi. Tene Me. Cum Revacaveris Me DM Zonino, Accipis Solidum."

Bu, "Kaçtım. Yakalayın beni. Beni efendim Zoninus'a geri götürürseniz, bir Solidus ödemesi alacaksınız" anlamına gelir.

MS 4. yüzyılda bir Solidus ödemesi, bir adet som Roma altın sikkesine denk gelir.

Peki bu bize ne anlatıyor? Bu uyarı, okuyan herkese, bu tasmayı taşıyan kölenin kaçtığını ve muhtemelen tekrar kaçacağını bildiriyor.

Bu, kölelerin en azından özgürlüğe kavuşabileceklerini düşündüklerini gösteriyor.

Bir Solidus, bir kölenin iadesi için ağır bir bedeldi ve Romalılar için ne kadar değerli olduğunun bir göstergesiydi.

Zoninus tasması, kaçak köleyi geri getirene ödül veren tek tasma olması nedeniyle benzersizdir.

Birçok bilim insanı, tüm kölelerin tasma takma zorunluluğu olmadığı için tasmanın kendisinin de ağır bir ceza olarak kabul edildiğini belirtmiştir.

Bu cezanın, kaçıp tekrar yakalanan kölelerle sınırlı olduğu