Eski Darphane (Darphane-i Amire)

Osmanlı tarihinin siyasi, iktisadi ve mali gelişmeleriyle birlikte değerlendirildiğinde Darphane-i Âmire'nin dönemleri

KÜLTÜR SANAT 19.11.2019, 09:26 19.11.2019, 09:47 BERKE EREN
1827
Eski Darphane (Darphane-i Amire)

Büyük bir imparatorluğun payitahtı olarak tarih sahnesine çıkan İstanbul’un en köklü kurumlarından birisi Darphane’dir.

Uzun asırlar boyunca Doğu Roma sikkeleri basılan İstanbul’da, Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedilmesini müteakiben Osmanlı sikkeleri basılmaya başlanmıştır.İstanbul Darphanesi bu tarihten Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına kadar önemini korumuş ve faaliyetlerini sürdürmüştür.Devletin merkezî darphanesi olduğu için “Darphane-i Âmire” olarak adlandırılan İstanbul Darphanesi, Tanzimat sonrasında genellikle “Meskûkât-ı Şâhâne İdaresi” şeklin de anılmıştır.İstanbul Darphanesi’nde basılan sikkelerde darp yeri ise Konstantiniyye, İslambol ,Darülhilafe gibi adlandırmalarla gösterilmiştir.

Osmanlı tarihinin siyasi, iktisadi ve mali gelişmeleriyle birlikte değerlendirildiğinde Darphane-i Âmire’nin tarihi üç döneme ayrılarak incelenebilir:

İlki, fetihten sonra başlayıp XVII. yüzyılın sonlarına kadar devam eden geleneksel dönem(1453-1687); ikincisi Darphane ve para reformunun ardından başlayıp Tashih-i Sikke’ye kadar süren mihanikî darp usulünün hâkim olduğu dönem(1687-1844); üçüncüsü Tashih-i Sikke’den saltanatın ilgasına kadar devam eden modern dönem (1844-1922). Bu üç dönemde Darphane’nin teşkilat yapısı, darp teknolojisi ve bastığı para türleri birbirinden büyük farklılıklar taşımıştır.

Geleneksel Dönem (1453-1687)

İstanbul’un fethinin ardından Darphane’nin faaliyetlerine nasıl ve tam olarak ne zaman başladığı bilinmemektedir. Bu dönemde Darphane-i Âmire, Beyazıt civarında hizmet vermiş, oldukça basit bir teknikle para basmıştır.

Söz konusu yöntemde altın ve gümüş, öncelikle potalarda eritiliyor, içine gereği kadar ayar katıldıktan sonra kalıplara dökülüp çubuk şekline getiriliyordu. Çubuklar gerekli inceliğe gelene değin yassılaştırılıp sonra sikke çapı uzunluğunda kareler hâlinde kesiliyor, kehle olarak adlandırılan bu kare hâlindeki pullar, köşeleri kırpılarak daire şekline sokuluyordu. Ardından sikkezenlere teslim edilen pullar, kalıplar arasına konulup çekiçleniyor, böylelikle pulların iki yüzüne gerekli yazı ve şekiller nakşedilmiş oluyordu. Bu usulle Darphane’de altın ,sultanî ,bakır, mangır, gümüş, akçe ve pâre basılmıştır.

Mihanikî Darp Usulünün Hâkim Olduğu Dönem (1687-1844)

Darphane-i Âmire’nin ve para sisteminin içine düştüğü istikrarsızlık XVII. yüzyılın sonlarında gerçekleştirilen reformla nihayete erdirildi. II. Süleyman döneminde teknik açıdan modernize edilen Darphane’de, kuruşa dayalı güçlü bir para sistemi oluşturuldu. Cerrah Mustafa adlı Frenk asıllı bir teknisyen tarafından gerçekleştirilen modernizasyonun ardından Darphane mihanikî darp usulüyle para basmaya başladı.

Mihanikî darp usulünde çarh(laminoir), doğrama/kesme-zımba(decoupoire veya emporte-piece) verakkas (balançoire) adı verilen aletler kullanılıyordu. Çarh; külçe hâlindeki madenleri yassılaştırıyor, doğrama; yassı madenî levhaları pul şeklinde kesiyordu. Rakkas ise pulların üzerine vurulması gereken damga ve yazıları nakşediyordu. Öte yandan Darphane, bu dönemin hemen başlarında Beyazıt’tan Topkapı Sarayı’nın bahçesine taşınmıştır.

XVII. yüzyıl sonlarından Tashih-i Sikke uygulamasına kadar mihanikî darp usulüyle para basılmaya devam edilmiştir. Kuruş, zolota, pâre, akçe,sultanî ,rûmî ,adliyye gibi gümüş sikkeler; şerifî ,cedid ,eşrefî ,zer-i mahbub,İstanbul altını, cedid zencirli, sultanî ,fındık, hayriyye, rûmî ,mahmudiyye, darülhilafe, adlî gibi altın paralar ve bakır mangır bu dönemde Darphane’de basılan paralardan bazılarıdır.

Para basılırken ihtiyaç duyulan madenin en iyi şartlarda temin edilebilmesini mümkün kılacak bir mekanizma inşa edilmiş, Darphane adına piyasadan maden toplayan kimseler önemli yetkilerle donatılmıştı. Bunlardan en önemlileri altın ve gümüş işlenirken kullanılan, tizap adlı maddenin üretim tekelinin Darphane’ye verilmesi, büyük maden ocaklarının, sarraf ve simkeş gibi kıymetli madenle uğraşan esnaf gruplarının Darphane’ye bağlanmasıydı.

Mihanikî darp usulünün hâkim olduğu dönemde Darphane, emanet usulüyle idare olunmuştur. Emaneten idare, Darphane’de profesyonel bürokratlardan oluşan bir kadro zümresiydi. İdare ve kontrol heyetini emin, sahib- iayar, kefçe nazırı, kâtip, sikkegen, gözcü, arayıcı, imam gibi görevliler; tüccar sınıfını ifrazcıbaşı, kalcı, mübayaacı ve sarraf; amele sınıfını ise atölyelerde çalışan usta ve işçiler oluşturuyordu.

Modern Dönem (1844-1922)

Darphanenin modern döneme geçişini iki dinamik belirlemiştir. Bunlardan ilki; para sistemini iflas ettiren tağşiş politikasına son verilmesidir. Bu amaçla darp teknolojisinde ve para sisteminde önemli bir reform yapılmıştır.

İkinci olarak da Darphane, para basımı dışındaki faaliyetlerinden büyük oranda arındırılmıştır.1844 yılındaki Tashih-i Sikke uygulamasının hemen öncesinde darp tekniği, İngiltere’den davet edilen uzmanlarca modernleştirilmiş, belgelerde vapur çarhı olarak anılan ve buhar enerjisiyle çalışan aletlerle para basılmaya başlanmıştır.

Yapılan teknik reformun bir sonucu olarak, personel ihtiyacında büyük bir azalma meydana gelmiştir. Bu dönemde 1altın lira; 100 gümüş kuruş esası kabul edilerek, sağlam bir para sisteminin temelleri atılmıştır.

Ayrıca Darphane para dışında; nişan, madalya, ziynet altını ve kıymetli evrak da basmıştır. Modern dönemde Darphane’nin personel politikalarında da büyük değişiklikler ortaya çıkmıştır .Bunun temel sebebi Tanzimat Fermanı sonucu ortaya çıkan yeni uygulamaların Darphane’ye de sirayet etmesidir. Söz konusu değişimlerinin önemlisi; kurumun idaresine gayrimüslimlerin de gelebilmesidir. Meskûkât-ı Şâhâne İdaresi olarak anılmaya başlayan ve Maliye Nezareti’ne bağlı bir müdürlük hâline getirilen Darphane’nin müdüriyetini uzun süre Düzoğlu ailesine mensup Ermeniler üstlenmiştir.

Bu dönemde Darphane’nin faaliyetleri bir müdürün idaresi altında nispeten küçük bir kadroyla sürdürülmüştür. Musa Kâzım, bu dönemde Darphane personelinin müdüriyet, muhasebe, kitabet, encümen, çaşni, çarhane, sikkehane, ağartma, sikkegen, teksirhane, müze, kazan, tamirhane, kefçe ve dökümhane gibi birimlerde çalıştığını ifade etmektedir. Darphane-i Âmire, I. Dünya Savaşı ve Mütareke Dönemi’nde de faaliyetlerini sürdürmüş; 1922yılında saltanatın ilgası ve Ankara idaresinin İstanbul’a teşmiliyle birlikte, Ankara’daki Maliye Vekâleti’ne bağlanmıştır. Darphane, Ankara’ya taşınmamış, sadece ismi Darphane-i Millî olarak değiştirilmiştir.

Alıntı:

DARPHANE-İ ÂMİRE, Ömerül Faruk BÖLÜKBAŞI, Darphane-i Amire" Antikçağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, cilt 6

Yorumlar (0)
24°
açık
Namaz Vakti 23 Haziran 2021
İmsak 03:25
Güneş 05:26
Öğle 13:11
İkindi 17:11
Akşam 20:47
Yatsı 22:38
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30