Eski Darphane (Darphane-i Amire)

Osmanlı tarihinin siyasi, iktisadi ve mali gelişmeleriyle birlikte değerlendirildiğinde Darphane-i Âmire'nin dönemleri

KÜLTÜR SANAT 19.11.2019, 09:26 19.11.2019, 09:47 BERKE EREN
1174
Eski Darphane (Darphane-i Amire)

Büyük bir imparatorluğun payitahtı olarak tarih sahnesine çıkan İstanbul’un en köklü kurumlarından birisi Darphane’dir.

Uzun asırlar boyunca Doğu Roma sikkeleri basılan İstanbul’da, Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedilmesini müteakiben Osmanlı sikkeleri basılmaya başlanmıştır.İstanbul Darphanesi bu tarihten Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına kadar önemini korumuş ve faaliyetlerini sürdürmüştür.Devletin merkezî darphanesi olduğu için “Darphane-i Âmire” olarak adlandırılan İstanbul Darphanesi, Tanzimat sonrasında genellikle “Meskûkât-ı Şâhâne İdaresi” şeklin de anılmıştır.İstanbul Darphanesi’nde basılan sikkelerde darp yeri ise Konstantiniyye, İslambol ,Darülhilafe gibi adlandırmalarla gösterilmiştir.

Osmanlı tarihinin siyasi, iktisadi ve mali gelişmeleriyle birlikte değerlendirildiğinde Darphane-i Âmire’nin tarihi üç döneme ayrılarak incelenebilir:

İlki, fetihten sonra başlayıp XVII. yüzyılın sonlarına kadar devam eden geleneksel dönem(1453-1687); ikincisi Darphane ve para reformunun ardından başlayıp Tashih-i Sikke’ye kadar süren mihanikî darp usulünün hâkim olduğu dönem(1687-1844); üçüncüsü Tashih-i Sikke’den saltanatın ilgasına kadar devam eden modern dönem (1844-1922). Bu üç dönemde Darphane’nin teşkilat yapısı, darp teknolojisi ve bastığı para türleri birbirinden büyük farklılıklar taşımıştır.

Geleneksel Dönem (1453-1687)

İstanbul’un fethinin ardından Darphane’nin faaliyetlerine nasıl ve tam olarak ne zaman başladığı bilinmemektedir. Bu dönemde Darphane-i Âmire, Beyazıt civarında hizmet vermiş, oldukça basit bir teknikle para basmıştır.

Söz konusu yöntemde altın ve gümüş, öncelikle potalarda eritiliyor, içine gereği kadar ayar katıldıktan sonra kalıplara dökülüp çubuk şekline getiriliyordu. Çubuklar gerekli inceliğe gelene değin yassılaştırılıp sonra sikke çapı uzunluğunda kareler hâlinde kesiliyor, kehle olarak adlandırılan bu kare hâlindeki pullar, köşeleri kırpılarak daire şekline sokuluyordu. Ardından sikkezenlere teslim edilen pullar, kalıplar arasına konulup çekiçleniyor, böylelikle pulların iki yüzüne gerekli yazı ve şekiller nakşedilmiş oluyordu. Bu usulle Darphane’de altın ,sultanî ,bakır, mangır, gümüş, akçe ve pâre basılmıştır.

Mihanikî Darp Usulünün Hâkim Olduğu Dönem (1687-1844)

Darphane-i Âmire’nin ve para sisteminin içine düştüğü istikrarsızlık XVII. yüzyılın sonlarında gerçekleştirilen reformla nihayete erdirildi. II. Süleyman döneminde teknik açıdan modernize edilen Darphane’de, kuruşa dayalı güçlü bir para sistemi oluşturuldu. Cerrah Mustafa adlı Frenk asıllı bir teknisyen tarafından gerçekleştirilen modernizasyonun ardından Darphane mihanikî darp usulüyle para basmaya başladı.

Mihanikî darp usulünde çarh(laminoir), doğrama/kesme-zımba(decoupoire veya emporte-piece) verakkas (balançoire) adı verilen aletler kullanılıyordu. Çarh; külçe hâlindeki madenleri yassılaştırıyor, doğrama; yassı madenî levhaları pul şeklinde kesiyordu. Rakkas ise pulların üzerine vurulması gereken damga ve yazıları nakşediyordu. Öte yandan Darphane, bu dönemin hemen başlarında Beyazıt’tan Topkapı Sarayı’nın bahçesine taşınmıştır.

XVII. yüzyıl sonlarından Tashih-i Sikke uygulamasına kadar mihanikî darp usulüyle para basılmaya devam edilmiştir. Kuruş, zolota, pâre, akçe,sultanî ,rûmî ,adliyye gibi gümüş sikkeler; şerifî ,cedid ,eşrefî ,zer-i mahbub,İstanbul altını, cedid zencirli, sultanî ,fındık, hayriyye, rûmî ,mahmudiyye, darülhilafe, adlî gibi altın paralar ve bakır mangır bu dönemde Darphane’de basılan paralardan bazılarıdır.

Para basılırken ihtiyaç duyulan madenin en iyi şartlarda temin edilebilmesini mümkün kılacak bir mekanizma inşa edilmiş, Darphane adına piyasadan maden toplayan kimseler önemli yetkilerle donatılmıştı. Bunlardan en önemlileri altın ve gümüş işlenirken kullanılan, tizap adlı maddenin üretim tekelinin Darphane’ye verilmesi, büyük maden ocaklarının, sarraf ve simkeş gibi kıymetli madenle uğraşan esnaf gruplarının Darphane’ye bağlanmasıydı.

Mihanikî darp usulünün hâkim olduğu dönemde Darphane, emanet usulüyle idare olunmuştur. Emaneten idare, Darphane’de profesyonel bürokratlardan oluşan bir kadro zümresiydi. İdare ve kontrol heyetini emin, sahib- iayar, kefçe nazırı, kâtip, sikkegen, gözcü, arayıcı, imam gibi görevliler; tüccar sınıfını ifrazcıbaşı, kalcı, mübayaacı ve sarraf; amele sınıfını ise atölyelerde çalışan usta ve işçiler oluşturuyordu.

Modern Dönem (1844-1922)

Darphanenin modern döneme geçişini iki dinamik belirlemiştir. Bunlardan ilki; para sistemini iflas ettiren tağşiş politikasına son verilmesidir. Bu amaçla darp teknolojisinde ve para sisteminde önemli bir reform yapılmıştır.

İkinci olarak da Darphane, para basımı dışındaki faaliyetlerinden büyük oranda arındırılmıştır.1844 yılındaki Tashih-i Sikke uygulamasının hemen öncesinde darp tekniği, İngiltere’den davet edilen uzmanlarca modernleştirilmiş, belgelerde vapur çarhı olarak anılan ve buhar enerjisiyle çalışan aletlerle para basılmaya başlanmıştır.

Yapılan teknik reformun bir sonucu olarak, personel ihtiyacında büyük bir azalma meydana gelmiştir. Bu dönemde 1altın lira; 100 gümüş kuruş esası kabul edilerek, sağlam bir para sisteminin temelleri atılmıştır.

Ayrıca Darphane para dışında; nişan, madalya, ziynet altını ve kıymetli evrak da basmıştır. Modern dönemde Darphane’nin personel politikalarında da büyük değişiklikler ortaya çıkmıştır .Bunun temel sebebi Tanzimat Fermanı sonucu ortaya çıkan yeni uygulamaların Darphane’ye de sirayet etmesidir. Söz konusu değişimlerinin önemlisi; kurumun idaresine gayrimüslimlerin de gelebilmesidir. Meskûkât-ı Şâhâne İdaresi olarak anılmaya başlayan ve Maliye Nezareti’ne bağlı bir müdürlük hâline getirilen Darphane’nin müdüriyetini uzun süre Düzoğlu ailesine mensup Ermeniler üstlenmiştir.

Bu dönemde Darphane’nin faaliyetleri bir müdürün idaresi altında nispeten küçük bir kadroyla sürdürülmüştür. Musa Kâzım, bu dönemde Darphane personelinin müdüriyet, muhasebe, kitabet, encümen, çaşni, çarhane, sikkehane, ağartma, sikkegen, teksirhane, müze, kazan, tamirhane, kefçe ve dökümhane gibi birimlerde çalıştığını ifade etmektedir. Darphane-i Âmire, I. Dünya Savaşı ve Mütareke Dönemi’nde de faaliyetlerini sürdürmüş; 1922yılında saltanatın ilgası ve Ankara idaresinin İstanbul’a teşmiliyle birlikte, Ankara’daki Maliye Vekâleti’ne bağlanmıştır. Darphane, Ankara’ya taşınmamış, sadece ismi Darphane-i Millî olarak değiştirilmiştir.

Alıntı:

DARPHANE-İ ÂMİRE, Ömerül Faruk BÖLÜKBAŞI, Darphane-i Amire" Antikçağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, cilt 6

Yorumlar (0)
22°
açık
Namaz Vakti 15 Ağustos 2020
İmsak 04:30
Güneş 06:07
Öğle 13:14
İkindi 17:03
Akşam 20:10
Yatsı 21:41
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Başakşehir 34 69
2. Trabzonspor 34 65
3. Beşiktaş 34 62
4. Sivasspor 34 60
5. Alanyaspor 34 57
6. Galatasaray 34 56
7. Fenerbahçe 34 53
8. Gaziantep FK 34 46
9. Antalyaspor 34 45
10. Kasımpaşa 34 43
11. Göztepe 34 42
12. Gençlerbirliği 34 36
13. Konyaspor 34 36
14. Denizlispor 34 35
15. Çaykur Rizespor 34 35
16. Malatyaspor 34 32
17. Kayserispor 34 32
18. Ankaragücü 34 32
Takımlar O P
1. Hatayspor 34 66
2. Erzurumspor 34 62
3. Adana Demirspor 34 61
4. Akhisar Bld.Spor 34 57
5. Fatih Karagümrük 34 56
6. Bursaspor 34 56
7. Altay 34 54
8. Ankara Keçiörengücü 34 50
9. Menemen Belediyespor 34 44
10. Giresunspor 34 44
11. Ümraniye 34 44
12. İstanbulspor 34 40
13. Balıkesirspor 34 38
14. Altınordu 34 37
15. Boluspor 34 33
16. Osmanlıspor 34 30
17. Adanaspor 34 21
18. Eskişehirspor 34 12
Takımlar O P
1. Liverpool 38 99
2. Man City 38 81
3. M. United 38 66
4. Chelsea 38 66
5. Leicester City 38 62
6. Tottenham 38 59
7. Wolverhampton 38 59
8. Arsenal 38 56
9. Sheffield United 38 54
10. Burnley 38 54
11. Southampton 38 52
12. Everton 38 49
13. Newcastle 38 44
14. Crystal Palace 38 43
15. Brighton 38 41
16. West Ham 38 39
17. Aston Villa 38 35
18. Bournemouth 38 34
19. Watford 38 34
20. Norwich City 38 21
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 87
2. Barcelona 38 82
3. Atletico Madrid 38 70
4. Sevilla 38 70
5. Villarreal 38 60
6. Real Sociedad 38 56
7. Granada 38 56
8. Getafe 38 54
9. Valencia 38 53
10. Osasuna 38 52
11. Athletic Bilbao 38 51
12. Levante 38 49
13. Real Valladolid 38 42
14. Eibar 38 42
15. Real Betis 38 41
16. Deportivo Alaves 38 39
17. Celta de Vigo 38 37
18. Leganés 38 36
19. Mallorca 38 33
20. Espanyol 38 25